Hoe een publiek voedselsysteem eruit kan zien
Wie het wil hebben over een gemeentelijke basisvoorziening voor voedsel, ontkomt er niet aan het te hebben over Belo Horizonte. Met zo’n 2,5 miljoen inwoners is het een flinke, maar voor Braziliaanse begrippen redelijk normale stad. In de jaren negentig had de stad ook al ongeveer dat aantal bewoners, maar de stad had toenterijd een reusachtig armoedeprobleem. Bijna veertig procent van de bevolking leefde onder de armoedegrens en bijna twintig procent van de kinderen was ondervoed.
Daar kwam verandering in toen burgemeester Patrus Ananias de Souza in 1992 aantrad. Ananias is lid van de linkse arbeiderspartij (Partido dos Trabalhadores, of: PT) en groeide naar eigen zeggen op in een arm gebied: ‘We woonden tussen de kleine boeren en arbeiders. Sommigen waren echt heel erg arm en werden vaak met honger geconfronteerd. Dat maakte, voor mij als kind, diepe indruk op me.’
Kijk hier een video over SMASAN in Belo Horizonte, gemaakt door World Future Council.
Patrus Ananias de Souza, burgemeester van Belo Horizonte in de jaren ‘90 en oprichter SMASAN
Onder Ananias werd in 1993 SMASAN opgericht: een gemeentelijke dienst voor voedselzekerheid. De dienst was gebaseerd op het idee dat voldoende, gezond voedsel een mensenrecht is en dat de overheid ervoor moet zorgen dat iedereen daar toegang toe krijgt. Daartoe werden volkskantines ingericht waar alle bewoners – arm, rijk en alles ertussenin – goedkoop en goed te eten konden krijgen. Daarnaast werd een grootschalige bewustwordingscampagne ingericht om mensen te helpen beter te eten. Kinderen kregen schoolmaaltijden en leerden in stadslandbouwprojecten over voedsel verbouwen.
Belo Horizonte is daarmee de eerste stad ter wereld met een stedelijke basisvoorziening gericht op voedsel. Dat kost natuurlijk geld. Maar eigenlijk ook weer niet: het onderliggende idee is dat een basisvoorziening een kosten-effectieve manier is om ongelijkheid tegen te gaan en de voedselzekerheid te verbeteren. Daarmee bespaart SMASAN de stad uiteindelijk geld dat anders zou moeten worden besteed aan noodopvang, zorg en andere maatschappelijke schade.
De meest zichtbare component van Belo Horizontes voedselstrategie zijn de volkskantines. Vandaag de dag kunnen tussen de 12.000 en 14.000 mensen er voor een lage prijs een gezonde maaltijd eten. Het eten wordt bereid van verse ingrediënten en gezamenlijk gepland door lokale koks en diëtisten, wat maaltijden van 1.000 tot 1.200 calorieën oplevert. Deze restaurantes populares zijn zorgvuldig doordacht om kwaliteit te combineren met toegankelijkheid. Daarbij speelt de ervaring en waardering van de eter een hoofdrol. Zo is de stad er trots op echt bestek aan te bieden, als blijk van respect voor de waardigheid van de gasten. En ook staan de restaurants nadrukkelijk open voor mensen die zich wel eten kunnen veroorloven. Een van de doelen is om voedselhulp te ontstigmatiseren door een betaalbare en kwalitatief goede maaltijdoptie te creëren die aantrekkelijk is voor alle stedelingen. Als alleen arme mensen er komen, wordt het al snel gezien als een noodhulp. Door het open te stellen voor iedereen, voelt het als een gewoon restaurant.
De restaurantes populares zijn er voor de hele bevolking; niet alleen mensen met weinig te besteden
Wie verder kijkt dan de populaire volkskantines, ziet dat het programma uitblinkt in zijn ‘holistische scope’. Het geheel is onderverdeeld in zes delen:
Voedselproducenten, -verwerkers en consumenten worden allen op waarde geschat en waar nodig ondersteund. De stadslandbouw en de (vaak kleine) boerderijen in de omliggende landelijke gebieden kregen een impuls wat de beschikbaarheid van vers, gezond voedsel heeft vergroot. Doordat er directe relaties met boeren zijn opgebouwd, zijn tussenpersonen uitgeschakeld. Het mes snijdt daarmee aan twee kanten: het verbetert het inkomen van boeren en verlaagt de voedselprijzen in de stad. Bij SMASAN aangesloten boeren profiteren bovendien van advies over teeltmethoden, wat de biodiversiteit ten goede is gekomen en het gebruik van chemische gewasbeschermingsmiddelen heeft verminderd.
Het beheer van de volkskantines is in handen van lokale overheden. Zij huren vaak private partijen in om te zorgen voor personeel, locaties en dagelijks reilen en zeilen. De nationale overheid is verantwoordelijk voor aankoop en onderhoud van de locaties en de aankoop van keukenmateriaal. Ook zijn ze verantwoordelijk voor inspectie.
De inrichting van de volkskantines is eenvoudig en het eten is vaak traditioneel Braziliaans, met veel rijst en bonen. Er wordt rekening gehouden met lokale culturele tradities. Ook zijn het plekken waar culturele evenementen plaatsvinden en waar mensen les krijgen over gezond eten en koken.
Het elegante aan het plan is dat het oog heeft voor alle schakels die nodig zijn om een stad te voeden. SMASAN richtte een voedselraad op met vertegenwoordigers uit de hele voedselketen. Het plan verbond bestaande initiatieven op het gebied van voedselproductie en -distributie met elkaar. Daarmee had het plan oog voor alle partijen uit de keten: van primaire productie, via verwerking en distributie, tot aan consumptie meegenomen in het programma. Lang voordat ‘lokaal voedsel’ in zwang zou raken in Nederland, zorgde Belo Horizonte voor een directe link tussen de (vaak kleine) boerenbedrijfjes in het omliggende platteland, en de (vaak armlastige) consumenten in de stad.
SMASAN is opmerkelijk succesvol gebleken:
De ontwikkeling van SMASAN was onderdeel van bredere democratische hervormingen die ook een reeks andere sociale problemen aanpakten, waaronder de weerbaarheid van arme wijken tegen overstromingen en aardverschuivingen, en stedelijke en ecologische vernieuwing in sloppenwijken.
Het succes van de aanpak in Belo Horizonte is zo groot dat het niet genegeerd kan worden. Stedelijke centra zoals Windhoek, de hoofdstad en grootste stad van Namibië in zuidelijk Afrika, en Kaapstad in Zuid-Afrika, hebben interesse getoond in het overnemen van onderdelen van het programma van de stad.
In 2019 noemde een wetenschappelijk panel van de Verenigde Naties Belo Horizonte als voorbeeld van hoe grote steden hun voedselsysteem kunnen transformeren.
Thuis in Brazilië werd Belo Horizonte eveneens een succesvol voorbeeld voor nationaal beleid en groeide het aantal Restaurantes Populares in andere Braziliaanse steden naar 104, met daarbij nog eens 189 kleinere kantines. Schoolmaaltijden werden landelijk ingevoerd. En in 2010 werd ‘het recht op goed voedsel’ opgenomen in de Braziliaanse grondwet, waarmee voedselzekerheid een wettelijke publieke taak werd.
Tegelijkertijd is Belo Horizonte vooralsnog de enige stad met een echte, integrale gemeentelijke basisvoorziening voor voedsel. Dat heeft te maken met politieke wind en ambtelijke verkokering. De begroting van SMASAN werd deels gedekt door budget over te hevelen van andere gemeentelijke diensten, wat niet zonder slag of stoot ging. Er is verbindend leiderschap nodig om anderen mee te nemen in een visie die voorbij de eigen afdeling reikt en waarvoor financiële middelen anders verdeeld moeten worden. Onder de charismatische burgemeester Ananias lukte dat. Daarbij ontving Belo Horizonte voor de opstart een financiële bijdrage van de federale overheid, afkomstig uit een ‘zero hunger’-programma. Dat programma is later opgeheven.
Kortom, het succes van Belo Horizonte is te danken aan een aantal unieke historische omstandigheden, voor ons de opgave om die in Nederland te reproduceren. Het is daarmee een inspirerend lokaal voorbeeld, dat tegelijkertijd het belang onderstreept van landelijke implementatie.